Kerken spreken zich uit: radicaal-rechts bedreigt christendom

Terwijl een deel van de christenen radicaal-rechts gedachtegoed omarmt, veroordelen kerken het voor het eerst samen én stevig. ‘Er was een sterk gevoel: we moeten iets.’

door Rianne Oosterom – Trouw – 30 april 2026

Kerken in Nederland spreken zich voor het eerst gezamenlijk uit tegen radicaal-rechts gedachtegoed. Zij noemen het onomwonden ‘een bedreiging voor het christelijk geloof’. Radicaal-rechts bedreigt volgens hen democratie en rechtsstaat, minderheidsgroepen en kwetsbaren. ‘Het is racistisch, antisemitisch en verheerlijkt masculiniteit.’

Dat staat in een beleidsstuk dat de Raad van Kerken binnenkort publiceert. Bij dit verband zijn negentien kerkgenootschappen aangesloten, van de katholieke kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) tot kleinere kerkverbanden als de Orthodoxe Kerk en de Nederlandse Gereformeerde Kerken. Gezamenlijk hebben zij zeker vijf miljoen leden.

Kerken willen niet langer zwijgen nu het christendom in het publieke debat volop wordt ingezet voor doelen ‘die weinig met het geloof te maken hebben’. Als voorbeelden noemen zij anti-islamgeluiden of nationalisme dat mensen uitsluit. ‘Als kerken niet spreken en niet ook onderscheidend spreken, dekken kerken onrecht toe en misverstaan ze hun roeping.’

Twee jaar geleden verklaarden zo’n zevenhonderd predikanten al dat christendom en extreemrechts niet samengaan, als reactie op het succes van de PVV. Een gezamenlijk publiek spreken van de kerken bleef toen uit, wat tot kritiek van gelovigen leidde. Waar de kerken zich de afgelopen jaren wel duidelijk uitspraken over het vluchtelingenbeleid, bleek radicaal-rechts een lastiger terrein.

“Het had zeker eerder gekund”, zegt Coen Wessel, secretaris van de Raad van Kerken. “Maar we zijn met elkaar als kerken een zorgvuldig proces ingegaan. We hebben breed gestudeerd en samen nagedacht. In de afgelopen twee jaar hebben we ons niet eerder gezamenlijk zo uitgesproken, dat maakt dit bijzonder. Er was een sterk gevoel: we moeten iets.”

‘Er was eensgezindheid’

De kern van het beleidsdocument wordt door iedereen gedeeld, maar dat betekent niet dat ieder kerkgenootschap ook achter iedere komma en bijzin staat, zegt Wessel, ter nuance. De kerkgenootschappen zijn heel verschillend: behoudend en vrijzinnig zijn in de raad vertegenwoordigd. “Maar normaal worden in het plenaire overleg de scherpe randjes van beleidsdocumenten afgehaald. Dat was nu absoluut niet het geval. Er was eensgezindheid.”

Tegelijk willen de kerken gelovigen op wie dit gedachtegoed aantrekkingskracht uitoefent, niet van zich vervreemden. Twee jaar geleden berekende het Nederlands Dagblad dat bijna een kwart van de christenen op de PVV had gestemd. Recentere berekeningen zijn er niet. Wessel: “Wij roepen de kerken op met hen in gesprek te gaan over de grote veranderingen in onze samenleving”.

Centraal in dit gesprek moet volgens de kerken het navolgen van Jezus staan, gevat in het begrip discipelschap. ‘Discipelschap is nooit vrijblijvend’, zo is te lezen in de verklaring. ‘Het vraagt om zelfonderzoek, om het onder ogen zien van angst, boosheid en ressentiment, en om de bereidheid deze niet te laten uitgroeien tot uitsluiting of ontmenselijking van anderen.’

Tucht bij radicaalrechts

Als kerkleden of -leiders verbonden zijn met politieke organisaties die met het christendom strijdige overtuigingen hebben, moet dat leiden ‘tot gesprek en kritisch bevragen’. Namen van partijen wil Wessel niet noemen. “Het gaat om het gedachtegoed dat zij aanhangen.”

In sommige gevallen kunnen maatregelen gepast zijn, bijvoorbeeld als een gemeentelid zich racistisch blijft uitlaten. Dit betekent dat radicaal-rechts denken tot een vorm van kerkelijke tucht kan leiden, maar hoe: dat is aan kerken zelf. Een mogelijke maatregel die zij kunnen nemen is het ontzeggen van de toegang tot het avondmaal, een belangrijke viering voor gelovigen.

Nieuwe leden, bijvoorbeeld conservatieve Gen Z-jongeren, moeten volgens de kerken goed onderwezen worden in het geloof voordat zij gedoopt worden. Zo kunnen ‘misvattingen als zou de kerk een plek zijn van mannelijke of raciale superioriteit’ worden opgehelderd. Wessel: “Het gaat er uiteindelijk om dat de kerk voor iedereen een veilige plek is”.

– – –

www.trouw.nl/religie-filosofie/kerken-spreken-zich-uit-radicaal-rechts-bedreigt-christendom

= = =

Kerken schudden hun politieke schuchterheid af

Politiek, het is een mijnenveld waarin kerken zich meestal aarzelend bewegen. Waait er met de stevige stellingname van de kerken tegen radicaal-rechts een nieuwe wind?

door Rianne Oosterom – Trouw – 30 april 2026

‘Als kerken niet onderscheidend spreken, dekken zij onrecht toe en misverstaan ze hun roeping.’ Het is een kort maar veelzeggend zinnetje in het beleidsdocument waarin de Raad van Kerken zich voor het eerst uitspreekt tegen radicaal-rechts gedachtegoed, waarover Trouw donderdag berichtte.

Onderscheidend spreken is kerktaal voor een eigen geluid laten horen over wat wel en niet van God is. Na jaren geworstel met extreemrechts (ook binnen de kerkmuren) wordt ‘het spreken van de kerk’ hier als een roeping neergezet.

Betekent dit zinnetje dat er een nieuwe wind door kerkelijk Nederland waait, dat er een grotere (zelfs heilige) noodzaak wordt gevoeld om zich uit te laten over politieke kwesties?

De verklaring tegen radicaalrechts houdt in ieder geval een flinke verschuiving in. Twee jaar geleden zei Coen Wessel, secretaris van de Raad van Kerken, nog dat het niet aan kerken is om zich hierover uit te spreken. “Als je je zo stellig uitlaat, sla je het gesprek dood”, zei hij in deze krant.

Aanhoudend racisme door kerkleden

Hoe anders is de houding van de Raad van Kerken nu. Die kreeg negentien heel verschillende kerkgenootschappen zover om samen een scherp beleidsdocument over de omgang met radicaal-rechts door kerken het land in te zenden. Inclusief opmerkingen over kerkelijke maatregelen bij bijvoorbeeld aanhoudend racisme door kerkleden.

In buurland Duitsland zijn de kerken (protestants en katholiek) al twee jaar heel duidelijk: christenen kunnen niet actief zijn in extreemrechtse partijen. Zij waarschuwden meerdere malen voor rechts-extremisme en gaven zelfs stemadvies: vooral géén AfD, de Duitse PVV. Zo ver gaan de Nederlandse kerken niet.

Dit document verschijnt pas nu de PVV niet meer in de regering zit. Het oprukkende christelijke nationalisme speelt waarschijnlijk mee in deze timing: in de Verenigde Staten wordt met de Bijbel in de hand oorlog en uitsluiting gerechtvaardigd. Daarmee groeit de noodzaak om een ander gezicht van het christendom te tonen.

Wel uitgesproken over asielbeleid

De verklaring tegen radicaal-rechts volgt bijna direct op het kerkelijk verzet tegen de strafbaarstelling van illegaliteit, waartegen de Eerste Kamer zich onlangs uitsprak. De katholieke en protestantse kerk zetten zich hier in een gezamenlijke brief tegen af.

Opkomen voor vluchtelingen doen de kerken al langer: in de bed-bad-brooddiscussie en in het kinderpardon speelden zij een belangrijke rol. Deze donderdag aan het eind van de middag luiden weer ruim 600 kerken door heel Nederland de kerkklokken (lees: de noodklok) voor een humaner asielbeleid.

Kerken hebben een lange geschiedenis als het gaat om publiek spreken over politiek, maar de stevigheid verschilde. De stellingname door de Gereformeerde Kerken in Nederland (nu onderdeel van de PKN) tegen de NSB in 1936 is wellicht het bekendste voorbeeld. Of het gezamenlijke protest van de kerken tegen de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog in het IKO (Interkerkelijk Overleg).

Stevige uitspraken

Nu oorlogen de wereld teisteren en het christendom wordt ingezet om geweld te rechtvaardigen (zowel in de VS als in Rusland), moeten kerken zich opnieuw positioneren. Welke rol past hen, waar mag het schuren? De paus, de leider van de katholieke kerk, nam het al op tegen Trump. Hun fittie werd ongekend genoemd.

Stevige uitspraken als de Duitse bisschoppen deden over de AfD, klinken niet vanuit de Nederlandse katholieke kerk op. Het woord blijft toch vooral aan de paus. Dus is het ook voor dit grootste kerkgenootschap een stap om zich achter het beleidsdocument over radicaal-rechts te scharen.

In de grootste protestantse kerk, de PKN, staat het ‘spreken van de kerk’ al twee jaar op de agenda van het kerkbestuur. Veelzeggend is de keuze voor Kees van Ekris als nieuwe voorman. Hij maakte voor de EO een podcast over Moderne profeten, zoals Martin Luther King of Etty Hillesum: mensen die zich durfden uit te spreken. Hij promoveerde in 2018 cum laude op profetische prediking.

‘Jullie zouden vurig moeten zijn’

In het magazine #Protestant zei hij indertijd dat christenen sensitiviteit moeten ontwikkelen voor wat broeit onder de oppervlakte in de samenleving. “Maar niet iedereen wil dat benoemd hebben. Ook in de kerk niet.”

Hij haalde de Duitse predikant Dietrich Bonhoeffer aan, die in de jaren dertig – toen de Duitse kerk nog optimistisch was over Hitler – zei: “Jullie zouden vurig moeten zijn, maar jullie zijn koud.” Daarover zei Van Ekris: “Zullen we samen die heilige onrust vasthouden?”

Zo komt er onder zijn leiding ook schot in het formuleren van een nieuwe plaatsbepaling over Israël-Gaza, waar kerkleden al lang om vragen. Heilige onrust, mogelijk wordt dat het nieuwe adagium van kerken ten tijde van christelijk nationalisme en oorlog. De verklaring tegen radicaal-rechts is een eerste voorzichtige stap.